Ji̍t-thâu

From Tâi-oân-pit
Ji̍t-thâu

Ji̍t-thâu, ia̍h sī kóng Ji̍t, mā hō thài-iông, sī chi̍t lia̍p tōa-hêng hoat-kng ê thian-thé, tī thài-iông-hē tang-tiong kî-tha thian-thé se̍h chit hō ji̍t-thâu leh kiâⁿ. Tē-kiû téng ê sè-miā tōa-pō͘-hūn tio̍h óa-khò ji̍t-thâu só͘ hoat--chhut-lâi ê kng kap jia̍t.

Ji̍t-thâu ê tāng-le̍k-tiûⁿ koat-tēng liáu he̍k-chheⁿ kiam kî-tha thài-iông-hē thian-thé ê tín-tāng. Chiàu kho-ha̍k ê hun-lūi, ji̍t-thâu sī chú hē-lia̍t (main sequence) chheⁿ, sio̍k G2V sek-lia̍t-hêng (spectral type).

Kap kî-tha chú hē-lia̍t chheⁿ sio-kâng, ji̍t-thâu tùi jia̍t-hu̍t iông-ha̍p (thermonuclear fusion) hoán-èng tit tio̍h i hong-hù ê lêng-liōng. Chit hō hoán-ēng koan-sia̍p tio̍h kā chúi-sò͘ choán chò he-lí-ùm (helium) kap khah-tāng ê hu̍t-chú ê kòe-têng.

Kng-chú koan-hē tio̍h hia pàng-jia̍t iông-ha̍p hoán-èng, tùi ji̍t-thâu ê sim hiòng gōa pàng chhut, sim ê gōa-ûi sī hòng-siā khu (radiative zone), koh lâi sī tùi-liû-lông (convective envelope), kng-khoan (photosphere), sek-khoan (chromosphere), siōng gōa chân sī kho-ló͘-nah (corona).

Bu̍t-lí sèng-chit

Ji̍t-thâu ê poàn-kéng, kì hû-hō R, sī Tē-kiû ê 109 pōe, koh lî Tē-kiû 215 R hn̄g, só͘-í tùi Tē khòaⁿ kìⁿ, Ji̍t ta chiàm thiⁿ 1/2° khoah. Ji̍t-thâu piáu-bīn bô kò͘-thé mā bô e̍k-thé; tōa-pō͘-hūn sī khì-thài goân-chú, koh ū chiàm chió-hūn ê hun-chú.

Gián-kiù ê le̍k-sú

Chêng thài-kó͘ sî-tāi ê thian-bûn-ka tiō pat khòaⁿ tio̍h o͘-tiám; chóng-sī kàu 17 sè-kí, chiah ū lâng tùi chit-ê sèng-chit chò hē-thóng-sèng ê gián-kiù. I-tá-lih ê Galileo Galilei kap Tek-kok ê Christoph Scheiner sī tāi-seng ēng tiàu-kiàⁿ khòaⁿ Ji̍t-thâu o͘-tiám ê ha̍k-chiá. 1670 nî-tāi, Eng-kok ê John Flamsteed kap Hoat-kok ê Gian Domenico Cassini pat kè-sǹg Ji̍t-thâu lī tē lōa hn̄g. Koh lâi Isaac Newton tī i hoat-tián ê he̍k-chheⁿ hē-thóng tang-tiong kā Ji̍t siat chò sī khip-ín-le̍k ê tiong-sim.

1843 nî hit chūn, Tek-kok ê Samuel Heinrich Schwabe tī gián-kiù Chúi-chheⁿ ūn-tōng tang-tiong, hoat-kiàn o͘-tiám ê piàn-hòa chiu-kî.

Chham-chiàu

  • Joseph A. Angelo (2006). "Sun". Encyclopedia of Space and Astronomy. Facts on File. ISBN 978-0-8160-5330-8.
  • "Sun". Encyclopædia Britannica.

Liân-kiat