Ji̍t-thâu

The printable version is no longer supported and may have rendering errors. Please update your browser bookmarks and please use the default browser print function instead.
Ji̍t-thâu

Ji̍t-thâu, ia̍h sī kóng Ji̍t, mā hō thài-iông, sī chi̍t lia̍p tōa-hêng hoat-kng ê thian-thé. Ji̍t-thâu ê tāng-le̍k-tiûⁿ ín-chhōa he̍k-chheⁿ kiam kî-tha thài-iông-hē thian-thé ê kiâⁿ-sóa. Tē-kiû téng ê oa̍h-mi̍h tōa-pō͘-hūn tio̍h óa-khò ji̍t-thâu só͘ hoat--chhut-lâi ê kng kap jia̍t tit sè-miā.

Sèng-chit

Ji̍t-thâu ê poàn-kéng, kì hû-hō R, sī Tē-kiû ê 109 pōe, koh lî Tē-kiû 215 R hn̄g, só͘-tì tùi Tē khòaⁿ khì, Ji̍t ta chiàm thiⁿ 1/2° khoah. Ji̍t-thâu piáu-bīn bô kò͘-thé mā bô e̍k-thé; tōa-pō͘-hūn sī khì-thài goân-chú, koh ū chiàm chió-hūn ê hun-chú.

Chiàu kho-ha̍k ê hun-lūi, ji̍t-thâu sio̍k G2V sek-lia̍t-hêng (spectral type). G2 sī tāi-piáu n̂g-sek ê G un-tō͘ kai-kip chheⁿ, V tō sī chú hē-lia̍t (main sequence) chheⁿ ê ì-sù, sī kâng un-tō͘ ka-kip tang-tiong ê phó͘-thong khoán.

Kap kî-tha chú hē-lia̍t chheⁿ sio-kâng, ji̍t-thâu tùi jia̍t-hu̍t iông-ha̍p (thermonuclear fusion) hoán-èng tit tio̍h i hong-hù ê lêng-liōng. Chit hō hoán-ēng koan-sia̍p tio̍h kā chúi-sò͘ choán chò he-lí-ùm (helium) kap khah-tāng ê hu̍t-chú ê kòe-têng.

Kng-chú koan-hē tio̍h hia pàng-jia̍t iông-ha̍p hoán-èng, tùi ji̍t-thâu ê sim hiòng gōa pàng chhut, sim ê gōa-ûi sī hòng-siā khu (radiative zone), koh lâi sī tùi-liû-lông (convective envelope), kng-khoan (photosphere), sek-khoan (chromosphere), siōng gōa chân sī kho-ló͘-nah (corona).

Gián-kiù ê le̍k-sú

Chēng thài-kó͘ sî-tāi ê thian-bûn-ka tiō pat khòaⁿ tio̍h ji̍t-thâu-pan (sunspot); chóng-sī kàu 17 sè-kí, chiah ū lâng tùi chit-ê sèng-chit chò hē-thóng-sèng ê gián-kiù. I-tá-lih ê Galileo Galilei kap Tek-kok ê Christoph Scheiner sī tāi-seng ēng tiàu-kiàⁿ khòaⁿ ji̍t-thâu-pan ê ha̍k-chiá. 1670 nî-tāi, Eng-kok ê John Flamsteed kap Hoat-kok ê Gian Domenico Cassini pat kè-sǹg Ji̍t-thâu lī tē lōa hn̄g. Koh lâi Isaac Newton tī i hoat-tián ê he̍k-chheⁿ hē-thóng tang-tiong kā Ji̍t siat chò sī khip-ín-le̍k ê tiong-sim.

1843 nî hit chūn, Tek-kok ê Samuel Heinrich Schwabe tī gián-kiù Chúi-chheⁿ ūn-tōng tang-tiong, hoat-kiàn ji̍t-thâu-pan ê piàn-hòa tio̍h chiàu chi̍t-ê chiu-kî. Āu--lâi Sūi-se ê Rudolf Wolf chiah koh kái-bêng hit-ê chiu-kî sī 11 tang.

Chham-chiàu

  • Joseph A. Angelo (2006). "Sun". Encyclopedia of Space and Astronomy. Facts on File. ISBN 978-0-8160-5330-8.
  • "Sun". Encyclopædia Britannica.

Liân-kiat