Difference between revisions of "Tâi-oân"

From Tâi-oân-pit
Jump to navigation Jump to search
 
(27 intermediate revisions by the same user not shown)
Line 1: Line 1:
 +
[[File:TaiwanInGlobe.svg|thumb|Tâi-oân tī Tē-kiû téng ê chē-chí.]]
 +
 
'''Tâi-oân''' sī [[A-chiu]] tang-pêng, óa tī [[Thài-pêng-iûⁿ]] sai-kîⁿ ê chi̍t ê chèng-tī si̍t-thé, hâm [[Tâi-oân-tó]], [[Hóe-sio-tó]], [[Âng-thâu-sū]], kiam in hū-kīn sió-tó, koh ū [[Phêⁿ-ô͘ Kûn-tó]].
 
'''Tâi-oân''' sī [[A-chiu]] tang-pêng, óa tī [[Thài-pêng-iûⁿ]] sai-kîⁿ ê chi̍t ê chèng-tī si̍t-thé, hâm [[Tâi-oân-tó]], [[Hóe-sio-tó]], [[Âng-thâu-sū]], kiam in hū-kīn sió-tó, koh ū [[Phêⁿ-ô͘ Kûn-tó]].
 +
 +
== Hō-miâ ==
 +
"Tâi-oân" chit-ê miâ khó-lêng ê goân-thâu chi it sī [[Siraya-gí]] ê ''Tavoan''. Nā Hàn-bûn kì-lio̍k lāi-bīn, tāi-seng sī chhut 大員 chit-lê siá-hoat. Hô-lân sî-tāi koh ū kì ''Tayouan'' chit-lê miâ.<ref>溫振華 (2018). "「臺灣」地名由來及全島指稱過程". 臺灣學通訊. 國立臺灣圖書館. (105).</ref>
 +
 +
Se-iûⁿ chin tn̂g ê sî-kan sī khah chia̍p ēng ''Formosa'' chheng-ho͘ Tâi-oân. Mā ū ''Formosa'' tī kî-tha giân-gí ê piàn-hêng, chhin-chhiūⁿ Se-pan-gâ-gí ê ''Hermosa''.<ref>[[Koa Siat-kai]] (1927-03). "Tâi-oân ê Bêng-chheng". ''Kòa-chhài chí''.</ref>
 +
 +
Hiān-chú-sî sè-sio̍k kóng "Tâi-oân", ū-sî piáu-sī kui-ê hō͘ siat tī Tâi-oân ê [[Tiong-hoa Bîn-kok]] chèng-hú só͘ chiàm ê só͘-chāi. Chóng-sī che tang-tiong [[Kim-mn̂g]] kap [[Má-chó͘]] sio̍k Tiong-kok ê chi̍t pō͘-hūn, chia nn̄g ūi tī kok-chè-hoat ê lí-lō͘ tang-tiong kap Tâi-oân-tó kiam Phêⁿ-ô͘ Kûn-tó chit-pêng sī pun-khui ê si̍t-thé.
 +
 +
== Le̍k-sú ==
 +
Tùi khó-kó͘ chèng-kù thang chai-iáⁿ chêng [[Kū-chio̍h-khì Sî-tāi]], tāi-iok 30,000 tang chêng, Tâi-oân chit só͘-chāi to̍h ū lâng ê bûn-hòa tī leh.<ref name="Kuo2016">Su-chiu Kuo (2019). [https://books.google.com/books?id=rxnCDwAAQBAJ ''New Frontiers in the Neolithic Archaeology of Taiwan (5600–1800 BP): A Perspective of Maritime Cultural Interaction'']. Springer Nature.</ref> Chiàu giân-gí-ha̍k ê hun-sek, mā ū thui-lūn kóng [[Chú-chiân]] 2000 nî chìn-chêng siōng-chá ê [[Lâm-tó-hē]] jîn-kûn í-keng tī leh Tâi-oân.
 +
 +
17 sè-kí ê sî-chūn, Tang-sai-iûⁿ ê kiâⁿ-hái kiam seng-lí-lâng lóng ū leh chhōe ki-hōe tiām Tâi-oân kiàn-li̍p siong-gia̍p ki-tē he̍k-chiá sī khai-hoat chu-goân. 1624 nî Hô-lân tī Tâi-oân ê si̍t-bîn khai-ki. [[Hô-lân Tang Ìn-tō͘ Kong-si]] tāi-seng tī Tâi-oân lâm-pêng khí-siat [[Zeelandia]] siâⁿ, só͘-chāi tī kin-á-ji̍t ê [[Tâi-lâm]] [[An-pêng]]. Hit chūn in hō he hū-kīn sī ''Tayouan''. 1626 nî, koh ū Se-pan-gâ ê sè-le̍k khì kàu Tâi-oân ê pak-pêng siat tiám kiam thoân-kàu. 1642 nî, Hô-lân siū chi̍t kóa chāi-tē goân-chūn-bîn sè-le̍k sio-tàu, kā Se-pân-gâ-lâng kóaⁿ cháu.
 +
 +
1661 nî, Kok-sèng-iâ [[Tēⁿ Sêng-kong]] chhōa i-ê lām-tūi lâi kàu Tâi-oân, tiām 1662 nî chiàn-iâⁿ Tang Ìn-tō͘ Kong-si. Liáu-āu kah Hô-lân-lâng chhiam tiâu-iok hō͘ in thè-cháu. 1683 nî, [[Chheng-kok]] phah iâⁿ Tēⁿ--sī, liáu-kiat [[Tang-lêng-kok]] ê thóng-tī. Liáu-āu Chheng-kok tiō pàng Tâi-oân ka-tī leh ūn-choán, beh nn̄g-pah tang ê sî-kan bô te̍k-pia̍t ê khai-hoat. Tōa-phìⁿ só͘-chāi sī goân-chū-bîn pō͘-cho̍k khòng-chè, bô siū Chheng-kok koaⁿ-hú thóng-tī.
 +
 +
1871 nî, chi̍t kóa [[Liû-kiû]] lâng tī Tâi-oân lâm-pō͘ khò tio̍h hái-hōaⁿ, soah hō͘ chāi-tē [[Bó͘-tan-siā]] ê lâng thâi--sí, ín-khí [[Bó͘-tan-siā sū-kiāⁿ]]. Ji̍t-pún tāi-seng chhōe Chheng-kok thó pôe-sióng, chóng-sī Chheng-kok kóng chia-ê lâng bô siū in koán. Ji̍t-pún sòa tī 1874 nî hiòng Bó͘-tan-siā hoat-peng. Chheng-kok kap Ji̍t-pún ê gōa-kau chhiong-tu̍t kàu-bóe sī Eng-kok-lâng lâi pâi-kái. Kàu 1887 nî, Chheng-kok siat Tâi-oân chò i-ê séng-hūn.
 +
 +
Chheng-kok tī 1894 nî tī [[Kah-ngó͘ Chiàn-cheng|Tiong-Ji̍t Chiàn-cheng]] tang-tiong chiàn-su. Liáu-āu keng-kòe [[Shimonoseki Tiâu-iok]], tī 1895 nî kā Tâi-oân koah hō͘ Ji̍t-pún. Hoán-èng chit-ê an-pâi, chi̍t kóa Tâi-oân ê chheng-kok koaⁿ-liâu kap chāi-tē sin-sū, khí-siat [[Tâi-oân Bîn-chú-kok]], chóng-sī tòng bô lōa kú to̍h sit-sè.
 +
 +
Ji̍t-pún niá Tâi-oân liáu-āu, Tâi-oân tī kau-thong, tiān-le̍k, chúi-lī, kong-chiòng ōe-seng téng-téng hong-bīn lóng pí chìn-chêng hoat-tián chin-chē. Gī-bū kàu-io̍k mā sī chi̍t chūn ín-ji̍p. Ji̍t-pún tùi chá-chêng Chheng-kok bô khòng-chè ê só͘-chāi chìn-peng kiàn-li̍p thóng-tī ín-khí bē-chió chiàn-sū. [[Ji̍t-pún sî-tāi]] sǹg kah 1945 nî sòa, chóng-sī kàu 1952 nî [[San Francisco Tiâu-iok]] ê an-pâi sit-si chìn-chêng, Tâi-oân iû-oân sio̍k Ji̍t-pún léng-thó͘.
 +
 +
[[Tē-jī-chhù Sè-kài Tāi-chiàn]] tī 1945 nî kiat-sok, Thài-pêng-iûⁿ khu Chòe-ko Su-lēng [[Douglas MacArthur]] an-pâi Tiong-kok chiap-siū Ji̍t-pún tī Tâi-oân (Formosa) ê tâu-hâng khang-khòe. Tiong-kok tùi Tâi-oân kun-sū chiàm-niá liáu-āu, sa-lia̍h chu-goân kiam chè-hān chāi-tē chham-chèng, kàu-bóe tī 1947 nî ín-khí [[Jī-jī-pat Sū-kiaⁿ]], Tiong-kok kun-tūi tī 3, 4 goe̍h thâi--sí chē-chē chāi-tē tiōng-iàu jîn-bu̍t kap bîn-chiòng.
 +
 +
1949 nî, tī [[Tiong-kok Lōe-chiàn]] tang-tiong sit-sè ê Tiong-hoa Bîn-kok chèng-hú, ia̍h tio̍h sī [[Chiúⁿ Kài-se̍k]] ê chèng-khoân, sóa kòe Tâi-oân. [[Bí-kok]] oan-ná koh jīn in chò Tiong-kok chèng-hú it-ti̍t kàu 1979 nî. Chiúⁿ chèng-khoân tē-jī-tāi [[Chiúⁿ Keng-kok]] tī 1988 nî sí, i ê ūi thoân khì kàu Tâi-oân-lâng [[Lí Teng-hui]]. Lí Teng-hui tī 1996 nî pān thâu chi̍t kái ê chóng-thóng soán-kí, thang liân-jīm Tiong-hôa Bîn-kok Chóng-thóng.
  
 
== Tē-lí ==
 
== Tē-lí ==
Thong-sio̍k "Tâi-oân" ū-sî piáu-sī kuihiān-chú-sî hō͘ siat tī Tâi-oân ê [[Tiong-hoa Bîn-kok]] chèng-hú só͘ chiàm ê só͘-chāi. Chóng-sī che tang-tiong [[Kim-mn̂g]] kap [[-chó͘]] sio̍k Tiong-kok ê chi̍t pō͘-hūn, chia nn̄g ūi tī kok-chè-hoat ê -lō͘ tang-tiong kap Tâi-oân sī pun-khui ê si̍t-thé.
+
[[File:TaiwanRelief.png|thumb|Tâi-oân ê tē-hêng kài-lio̍k.]]
 +
Tâi-oân tē-lí ē-tàng tāi-khài hun tang-sai nn̄g pêng. Óa tang-pêng tōa-pō͘-hūn soaⁿ-tē, chiàm chha-put-to 3 hun chi 2 ê thó͘-tē. Nā koân 1000 kong-chhiò í-siōng ê soaⁿ-tē, chiàm Tâi-oân 31% ê biān-chek. Phó͘-thong kā Tâi-oân ê tōa-phìⁿ soaⁿ-tē pun chò gō͘-ê [[soaⁿ-me̍h]], tiō sī [[Tiong-iong Soaⁿ-me̍h]], [[Gio̍k-san Soaⁿ-me̍h]], [[Soat-san Soaⁿ-me̍h]], [[A-lí-san Soaⁿ-me̍h]], kiau [[Hái-hōaⁿ Soaⁿ-me̍h]]. [[Gio̍k-san]] ê soaⁿ-chiam sī Tâi-oân siōng-koân-tiám, tùi hái-pêng-bīn sǹg khí ū 3,952 kong-chhiò koân. Lēng-gōa koh ū chi̍t kóa pun-sòaⁿ ê soaⁿ-tē, tang-tiong Tâi-oân ê pak-po͘ ū hóe-soaⁿ-tòa.  
  
Tâi-oân tē-lí ē-tàng tāi-khài hun tang-sai nn̄g pêng. Óa tang-pêng tōa-pō͘-hūn sī soaⁿ-tē, chiàm chha-put-to 3 hun chi 2 ê thó͘-tē. [[Gio̍k-san]] ê soaⁿ-chiam sī Tâi-oân siōng-koân-tiám, tùi hái-pêng-bīn sǹg khí ū 3,952 kong-chhiò koân. Nā Tâi-oân se-pō͘ khah chē pêⁿ-po͘, chiàm 90 pha-sén ê jîn-kháu.
+
Nā Tâi-oân se-pō͘ khah chē pêⁿ-po͘, chiàm 90 pha-sén ê jîn-kháu.
  
 
== Chham-chiàu ==
 
== Chham-chiàu ==
 
* Lung-chu Chen (2016). [https://books.google.com/books?id=vNYdDAAAQBAJ ''The U.S.-Taiwan-China Relationship in International Law and Policy'']. Oxford University Press.
 
* Lung-chu Chen (2016). [https://books.google.com/books?id=vNYdDAAAQBAJ ''The U.S.-Taiwan-China Relationship in International Law and Policy'']. Oxford University Press.
 +
* 郭大玄 (2013). [https://books.google.com/books?id=mT9K9tvM9EsC 臺灣地理: 自然, 社會與空間的圖像]. 五南圖書出版.
 +
<references />
 +
 +
== Liân-kiat ==
 +
* [[wikipedia:nan:Tâi-oân|Tâi-oân]] tī Wikipedia.
  
 
[[Category:Tâi-oân]]
 
[[Category:Tâi-oân]]

Latest revision as of 2020 nî 5 goe̍h 29 ji̍t, 17:58

Tâi-oân tī Tē-kiû téng ê chē-chí.

Tâi-oânA-chiu tang-pêng, óa tī Thài-pêng-iûⁿ sai-kîⁿ ê chi̍t ê chèng-tī si̍t-thé, hâm Tâi-oân-tó, Hóe-sio-tó, Âng-thâu-sū, kiam in hū-kīn sió-tó, koh ū Phêⁿ-ô͘ Kûn-tó.

Hō-miâ

"Tâi-oân" chit-ê miâ khó-lêng ê goân-thâu chi it sī Siraya-gí ê Tavoan. Nā Hàn-bûn kì-lio̍k lāi-bīn, tāi-seng sī chhut 大員 chit-lê siá-hoat. Hô-lân sî-tāi koh ū kì Tayouan chit-lê miâ.[1]

Se-iûⁿ chin tn̂g ê sî-kan sī khah chia̍p ēng Formosa chheng-ho͘ Tâi-oân. Mā ū Formosa tī kî-tha giân-gí ê piàn-hêng, chhin-chhiūⁿ Se-pan-gâ-gí ê Hermosa.[2]

Hiān-chú-sî sè-sio̍k kóng "Tâi-oân", ū-sî piáu-sī kui-ê hō͘ siat tī Tâi-oân ê Tiong-hoa Bîn-kok chèng-hú só͘ chiàm ê só͘-chāi. Chóng-sī che tang-tiong Kim-mn̂g kap Má-chó͘ sio̍k Tiong-kok ê chi̍t pō͘-hūn, chia nn̄g ūi tī kok-chè-hoat ê lí-lō͘ tang-tiong kap Tâi-oân-tó kiam Phêⁿ-ô͘ Kûn-tó chit-pêng sī pun-khui ê si̍t-thé.

Le̍k-sú

Tùi khó-kó͘ chèng-kù thang chai-iáⁿ chêng Kū-chio̍h-khì Sî-tāi, tāi-iok 30,000 tang chêng, Tâi-oân chit só͘-chāi to̍h ū lâng ê bûn-hòa tī leh.[3] Chiàu giân-gí-ha̍k ê hun-sek, mā ū thui-lūn kóng Chú-chiân 2000 nî chìn-chêng siōng-chá ê Lâm-tó-hē jîn-kûn í-keng tī leh Tâi-oân.

17 sè-kí ê sî-chūn, Tang-sai-iûⁿ ê kiâⁿ-hái kiam seng-lí-lâng lóng ū leh chhōe ki-hōe tiām Tâi-oân kiàn-li̍p siong-gia̍p ki-tē he̍k-chiá sī khai-hoat chu-goân. 1624 nî Hô-lân tī Tâi-oân ê si̍t-bîn khai-ki. Hô-lân Tang Ìn-tō͘ Kong-si tāi-seng tī Tâi-oân lâm-pêng khí-siat Zeelandia siâⁿ, só͘-chāi tī kin-á-ji̍t ê Tâi-lâm An-pêng. Hit chūn in hō he hū-kīn sī Tayouan. 1626 nî, koh ū Se-pan-gâ ê sè-le̍k khì kàu Tâi-oân ê pak-pêng siat tiám kiam thoân-kàu. 1642 nî, Hô-lân siū chi̍t kóa chāi-tē goân-chūn-bîn sè-le̍k sio-tàu, kā Se-pân-gâ-lâng kóaⁿ cháu.

1661 nî, Kok-sèng-iâ Tēⁿ Sêng-kong chhōa i-ê lām-tūi lâi kàu Tâi-oân, tiām 1662 nî chiàn-iâⁿ Tang Ìn-tō͘ Kong-si. Liáu-āu kah Hô-lân-lâng chhiam tiâu-iok hō͘ in thè-cháu. 1683 nî, Chheng-kok phah iâⁿ Tēⁿ--sī, liáu-kiat Tang-lêng-kok ê thóng-tī. Liáu-āu Chheng-kok tiō pàng Tâi-oân ka-tī leh ūn-choán, beh nn̄g-pah tang ê sî-kan bô te̍k-pia̍t ê khai-hoat. Tōa-phìⁿ só͘-chāi sī goân-chū-bîn pō͘-cho̍k khòng-chè, bô siū Chheng-kok koaⁿ-hú thóng-tī.

1871 nî, chi̍t kóa Liû-kiû lâng tī Tâi-oân lâm-pō͘ khò tio̍h hái-hōaⁿ, soah hō͘ chāi-tē Bó͘-tan-siā ê lâng thâi--sí, ín-khí Bó͘-tan-siā sū-kiāⁿ. Ji̍t-pún tāi-seng chhōe Chheng-kok thó pôe-sióng, chóng-sī Chheng-kok kóng chia-ê lâng bô siū in koán. Ji̍t-pún sòa tī 1874 nî hiòng Bó͘-tan-siā hoat-peng. Chheng-kok kap Ji̍t-pún ê gōa-kau chhiong-tu̍t kàu-bóe sī Eng-kok-lâng lâi pâi-kái. Kàu 1887 nî, Chheng-kok siat Tâi-oân chò i-ê séng-hūn.

Chheng-kok tī 1894 nî tī Tiong-Ji̍t Chiàn-cheng tang-tiong chiàn-su. Liáu-āu keng-kòe Shimonoseki Tiâu-iok, tī 1895 nî kā Tâi-oân koah hō͘ Ji̍t-pún. Hoán-èng chit-ê an-pâi, chi̍t kóa Tâi-oân ê chheng-kok koaⁿ-liâu kap chāi-tē sin-sū, khí-siat Tâi-oân Bîn-chú-kok, chóng-sī tòng bô lōa kú to̍h sit-sè.

Ji̍t-pún niá Tâi-oân liáu-āu, Tâi-oân tī kau-thong, tiān-le̍k, chúi-lī, kong-chiòng ōe-seng téng-téng hong-bīn lóng pí chìn-chêng hoat-tián chin-chē. Gī-bū kàu-io̍k mā sī chi̍t chūn ín-ji̍p. Ji̍t-pún tùi chá-chêng Chheng-kok bô khòng-chè ê só͘-chāi chìn-peng kiàn-li̍p thóng-tī ín-khí bē-chió chiàn-sū. Ji̍t-pún sî-tāi sǹg kah 1945 nî sòa, chóng-sī kàu 1952 nî San Francisco Tiâu-iok ê an-pâi sit-si chìn-chêng, Tâi-oân iû-oân sio̍k Ji̍t-pún léng-thó͘.

Tē-jī-chhù Sè-kài Tāi-chiàn tī 1945 nî kiat-sok, Thài-pêng-iûⁿ khu Chòe-ko Su-lēng Douglas MacArthur an-pâi Tiong-kok chiap-siū Ji̍t-pún tī Tâi-oân (Formosa) ê tâu-hâng khang-khòe. Tiong-kok tùi Tâi-oân kun-sū chiàm-niá liáu-āu, sa-lia̍h chu-goân kiam chè-hān chāi-tē chham-chèng, kàu-bóe tī 1947 nî ín-khí Jī-jī-pat Sū-kiaⁿ, Tiong-kok kun-tūi tī 3, 4 goe̍h thâi--sí chē-chē chāi-tē tiōng-iàu jîn-bu̍t kap bîn-chiòng.

1949 nî, tī Tiong-kok Lōe-chiàn tang-tiong sit-sè ê Tiong-hoa Bîn-kok chèng-hú, ia̍h tio̍h sī Chiúⁿ Kài-se̍k ê chèng-khoân, sóa kòe Tâi-oân. Bí-kok oan-ná koh jīn in chò Tiong-kok chèng-hú it-ti̍t kàu 1979 nî. Chiúⁿ chèng-khoân tē-jī-tāi Chiúⁿ Keng-kok tī 1988 nî sí, i ê ūi thoân khì kàu Tâi-oân-lâng Lí Teng-hui. Lí Teng-hui tī 1996 nî pān thâu chi̍t kái ê chóng-thóng soán-kí, thang liân-jīm Tiong-hôa Bîn-kok Chóng-thóng.

Tē-lí

Tâi-oân ê tē-hêng kài-lio̍k.

Tâi-oân tē-lí ē-tàng tāi-khài hun tang-sai nn̄g pêng. Óa tang-pêng tōa-pō͘-hūn sī soaⁿ-tē, chiàm chha-put-to 3 hun chi 2 ê thó͘-tē. Nā koân 1000 kong-chhiò í-siōng ê soaⁿ-tē, chiàm Tâi-oân 31% ê biān-chek. Phó͘-thong kā Tâi-oân ê tōa-phìⁿ soaⁿ-tē pun chò gō͘-ê soaⁿ-me̍h, tiō sī Tiong-iong Soaⁿ-me̍h, Gio̍k-san Soaⁿ-me̍h, Soat-san Soaⁿ-me̍h, A-lí-san Soaⁿ-me̍h, kiau Hái-hōaⁿ Soaⁿ-me̍h. Gio̍k-san ê soaⁿ-chiam sī Tâi-oân siōng-koân-tiám, tùi hái-pêng-bīn sǹg khí ū 3,952 kong-chhiò koân. Lēng-gōa koh ū chi̍t kóa pun-sòaⁿ ê soaⁿ-tē, tang-tiong tī Tâi-oân ê pak-po͘ ū hóe-soaⁿ-tòa.

Nā Tâi-oân se-pō͘ khah chē pêⁿ-po͘, chiàm 90 pha-sén ê jîn-kháu.

Chham-chiàu

  1. 溫振華 (2018). "「臺灣」地名由來及全島指稱過程". 臺灣學通訊. 國立臺灣圖書館. (105).
  2. Koa Siat-kai (1927-03). "Tâi-oân ê Bêng-chheng". Kòa-chhài chí.
  3. Su-chiu Kuo (2019). New Frontiers in the Neolithic Archaeology of Taiwan (5600–1800 BP): A Perspective of Maritime Cultural Interaction. Springer Nature.

Liân-kiat