Tâi-oân

Tâi-oân tī Tē-kiû téng ê chē-chí.

Tâi-oânA-sè-a tang-pêng, óa tī Thài-pêng-iûⁿ sai-kîⁿ ê chi̍t-ê kok-tō͘, hâm Tâi-oân-tó kap Phêⁿ-ô͘ Lia̍t-tó, Âng-thâu-sū, Hóe-sio-tó, Sió-liû-kiû, kiam chi̍t kóa sio óa ê sió-tó.

Hō-miâ

"Tâi-oân" chit-ê miâ khó-lêng ê goân-thâu chi it sī Siraya-gí(Si-la-iah-gí) ê Tavoan(Ta-boan). Nā Hàn-bûn kì-lio̍k lāi-bīn, tāi-seng sī chhut 大員(Tāi-oân) chit-lê siá-hoat. Hô-lân sî-tāi koh ū kì Tayouan(Ta-io-oan) chit-lê miâ.[1]

Se-iûⁿ-kài tī chiâⁿ tn̂g ê sî-kan tang-tiong sī khah chia̍p ēng Formosa(Hu-loh-mó͘-sah) chheng-ho͘ Tâi-oân. Mā ū Formosa tī kî-tha giân-gí ê piàn-hêng, chhin-chhiūⁿ Se-pan-gâ-gí ê Hermosa(Eh-loh-mó͘-sah).[2]

Hiān-chú-sî sè-sio̍k kóng "Tâi-oân", ū-sî piáu-sī kui-ê hō͘ siat tī Tâi-oân ê Tiong-hoa Bîn-kok chèng-hú só͘ chiàm ê só͘-chāi. Chóng-sī che tang-tiong Kim-mn̂g kap Má-chó͘ sio̍k Chi-ná ê chi̍t pō͘-hūn, in koán-lāi ê tē-hng tī kok-chè-hoat ê lí-lō͘ tang-tiong kap Tâi-oân-tó kiam Phêⁿ-ô͘ Lia̍t-tó chit pêng sī pun-khui ê si̍t-thé.[3]

Le̍k-sú

Chiàu khó-kó͘ gián-kiù thang chai-iáⁿ chēng Kū-chio̍h-khì Sî-tāi, tāi-iok 30,000 tang chêng, Tâi-oân chit só͘-chāi tō ū lâng ê bûn-hòa tī--leh.[4] Nā chiàu giân-gí-ha̍k ê hun-sek, mā ū thui-lūn kóng Chú-chiân 2000 nî chìn-chêng siōng-chá ê Lâm-tó-hē jîn-kûn í-keng khiā tī Tâi-oân.

17 sè-kí ê sî-chūn, Tang-sai-iûⁿ kiâⁿ-hái kiam seng-lí-lâng lóng ū leh chhōe ki-hōe tiàm Tâi-oân khí siong-gia̍p ki-tē he̍k-chiá sī khai-hoat chu-goân. 1624 nî Hô-lân tī Tâi-oân ê si̍t-bîn-tē khai-ki. Hô-lân Tang Ìn-tō͘ Kong-si tāi-seng tī Tâi-oân lâm-pêng khí-siat Zeelandia siâⁿ, só͘-chāi tī kin-á-ji̍t ê Tâi-lâm An-pêng. Hit chūn in kā he hū-kīn hō chò Tayouan. 1626 nî, koh ū Se-pan-gâ ê sè-le̍k lâi kàu Tâi-oân ê pak-pêng siat tiám kiam thoân-kàu. 1642 nî, Hô-lân kah chi̍t kóa chāi-tē goân-chūn-bîn sè-le̍k sio-tàu, kā Se-pân-gâ-lâng kóaⁿ cháu.

1661 nî, Kok-sèng-iâ Tēⁿ Sêng-kong chhōa i-ê lām-tūi kòe Tâi-oân, 1662 nî chiàn-iâⁿ Tang Ìn-tō͘ Kong-si. Liáu-āu kah Hô-lân-lâng chhiam tiâu-iok hō͘ in thè-cháu. 1683 nî, Chheng-kok phah iâⁿ Tēⁿ--sī, liáu-kiat Tang-lêng-kok ê thóng-tī. Liáu-āu Chheng-kok beh nn̄g-pah tang ê sî-kan pàng Tâi-oân ka-tī leh ūn-choán, tōa-phìⁿ só͘-chāi sī goân-chū-bîn pō͘-cho̍k khòng-chè, bô siū Chheng-kok koaⁿ-hú thóng-tī.

1871 nî, chi̍t kóa Liû-kiû lâng tī Tâi-oân lâm-pō͘ khò tio̍h hái-kîⁿ, soah hō͘ chāi-tē Bó͘-tan-siā ê lâng thâi--sí, ín-khí Bó͘-tan-siā sū-kiāⁿ. Chia-ê lâng Chheng-kok bô beh koán, só͘-tì Ji̍t-pún thó bô pôe-siông, sòa tī 1874 nî hiòng Bó͘-tan-siā hoat-peng. Chit-ê gōa-kau chhiong-tu̍t kàu-bóe sī Eng-kok-lâng lâi pâi-kái.

Chheng-kok tī 1887 nî siat Tâi-oân chò i-ê sin séng-hūn, soah tī 1894 nî Ji̍t-Cheng Chiàn-cheng tang-tiong chiàn-su. Liáu-āu keng-kòe Shimonoseki Tiâu-iok, tī 1895 nî kā Tâi-oân koah hō͘ Ji̍t-pún. Chit-ê an-pâi ín-khí Tâi-oân ê Chheng-kok koaⁿ-liâu kap chāi-tē sin-sū chhòng Tâi-oân Bîn-chú-kok, chóng-sī tī It-bī Chiàn-cheng tang-tiong chiàn-su sit-sè.

Tī Ji̍t-pún koán niá tang-tiong, Tâi-oân tī kau-thong, tiān-le̍k, chúi-lī, kong-chiòng ōe-seng téng-téng hong-bīn lóng phēng chìn-chêng hoat-tián chin-chē. Gī-bū kàu-io̍k mā sī chi̍t chūn ín-ji̍p. Chóng-tok-hú tùi chá-chêng Chheng-kok bô khòng-chè ê só͘-chāi chìn-peng kiàn-li̍p thóng-tī ín-khí bē-chió chiàn-sū. Tē-jī-chhù Sè-kài Tāi-chiàn tī 1945 nî kiat-sok, Ji̍t-pún sî-tāi tòe teh soah, chóng-sī kàu 1952 nî San Francisco Tiâu-iok ê an-pâi sit-si chìn-chêng, Tâi-oân iû-oân sio̍k Ji̍t-pún léng-thó͘.

Chiàn-cheng āu Thài-pêng-iûⁿ khu Chòe-ko Su-lēng Douglas MacArthur an-pâi Chi-ná chiap-siū Ji̍t-pún tī Tâi-oân ê tâu-hâng khang-khòe. Chi-ná tùi Tâi-oân kun-sū chiàm-niá liáu-āu, sa-lia̍h chu-goân kiam chè-hān chāi-tē chham-chèng, kàu-bóe tī 1947 nî ín-khí Jī-jī-pat Sū-kiaⁿ, Chi-ná phài kun-tūi tī 3, 4 goe̍h thâi--sí chē-chē Tâi-oân chāi-tē tiōng-iàu jîn-bu̍t kap bîn-chiòng. 1948 nî 2 goe̍h 28, Liāu Bûn-gē kap chi̍t kóa tâi-oân to̍k-li̍p ūn-tōng-chiá tī sêng-li̍p Tâi-oân Chài-kái-hòng Liân-bêng.

1949 nî, tī Chi-ná Lōe-chiàn tang-tiong sit-sè ê Tiong-hoa Bîn-kok chèng-hú, tiō sī Chiúⁿ Kài-se̍k ê chèng-khoân, sóa kòe Tâi-oân. Tāi-seng Bí-kok oan-ná koh jīn in chò Chi-ná chèng-hú it-ti̍t kàu 1979 nî. Chiúⁿ chèng-khoân tē-jī-tāi Chiúⁿ Keng-kok tī 1988 nî sí, chóng-thóng ūi keng-kòe chi̍t kóa chèng-tī saⁿ-cheⁿ liáu-āu, thoân khì kàu Tâi-oân-lâng Lí Teng-hui. Lí Teng-hui tī 1996 nî pān thâu chi̍t kái ê chóng-thóng soán-kí, soán iâⁿ tāi-piáu hoán-tùi-phài Bîn-chú Chìn-pō͘-tóng ê to̍k-li̍p ūn-tōng-chiá Phêⁿ Bêng-bín, thang liân-jīm Tiong-hôa Bîn-kok Chóng-thóng.

Tē-lí

 
Tâi-oân ê tē-hêng kài-lio̍k.

Tâi-oân tē-lí ē-tàng tāi-khài hun tang-sai nn̄g pêng. Óa tang-pêng tōa-pō͘-hūn sī soaⁿ-tē, chiàm chha-put-to 3 hūn 2 ê thó͘-tē. Nā koân 1000 kong-chhioh í-siōng ê soaⁿ-tē, chiàm Tâi-oân 31% ê biān-chek. Phó͘-thong kā Tâi-oân ê tōa-phìⁿ soaⁿ-tē pun chò gō͘-ê soaⁿ-me̍h, tiō sī Tiong-iong Soaⁿ-me̍h, Gio̍k-san Soaⁿ-me̍h, Soat-san Soaⁿ-me̍h, A-lí-san Soaⁿ-me̍h, kiam Hái-hōaⁿ Soaⁿ-me̍h. Gio̍k-san ê soaⁿ-chiam sī Tâi-oân siōng-koân-tiám, tùi hái-pêng-bīn sǹg khí ū 3,952 kong-chhioh koân. Kok tē-hng oân-á ū chi̍t kóa pun-sòaⁿ ê soaⁿ-tē.

Tâi-oân ê pak-po͘, tang-pō͘, kiam se-pō͘ lóng ū hóe-soaⁿ-tīn, tōa-pō͘-hūn ê sì-ûi tó-sū mā sī kó͘-chá hoe-soaⁿ oa̍h-tāng ê kiat-kó. Pak-pō͘ ê Tōa-tūn-soaⁿ, Ke-lâng-soaⁿ kap Koan-im-soaⁿ sī tang-tiong siōng tōa. Tâi-oân sai-lâm-pō͘ ū chi̍t kóa kún-chúi-soaⁿ, chú-iàu sī thian-jiân gá-suh phùn-hoat sán-seng.[5]

Nā Tâi-oân ê pêⁿ-po͘ khah chē tī se-pō͘, tòa chia ê jîn-kháu chiàm chóng-gia̍h ê 90 pha-sén. Ka-lâm pêⁿ-po͘ tùi Chiong-hòa sòa kah Ko-hiông, lâm-pak hâⁿ 180 kong-lí, tang-sai 50 kong-lí, chóng bīn-chek 4550 pêng-hong kong-lí, sī jîn-kháu khiā-khí kiam lông-gia̍p seng-sán ê chú-iàu só͘-chāi.[6]

Tâi-oân ê khe tang-tiong siōng tn̂g ê sī Lô-chúi-khe, ū 186.4 kong-lí, goân-thâu tī Ha̍p-hoan-soaⁿ kap i-ê tang soaⁿ-chiam tiong-ng. Lô-chúi-khe ê chú-thâu pō͘-hūn ū khí kúi-nā keng hoat-tiān-só͘ kiam chúi-khò͘; tùi soaⁿ-tē chhut--lâi liáu-āu koh chè-chō khoe-sìⁿ-hêng ê pêⁿ-po͘.[7]

Chham-chiàu

Chù-kha

  1. 溫振華 (2018). "「臺灣」地名由來及全島指稱過程". 臺灣學通訊. 國立臺灣圖書館. (105).
  2. Koa Siat-kai (1927-03). "Tâi-oân ê Bêng-chheng". Kòa-chhài chí.
  3. Formosa and the Pescadores (Treaties). HC Deb 04 February 1955 vol 536 cc159-60W.
  4. Su-chiu Kuo (2019). New Frontiers in the Neolithic Archaeology of Taiwan (5600–1800 BP): A Perspective of Maritime Cultural Interaction. Springer Nature.
  5. "台灣火山分布". 臺灣地理線上百科資料庫.
  6. "嘉南平原". 臺灣地理線上百科資料庫.
  7. "濁水溪". 臺灣地理線上百科資料庫.

Liân-kiat